วันพระของสองนิกายไม่ตรงกัน 1 ใน 4 ครั้ง

ถ้าคุณเคยเปิดปฏิทินสองเล่มแล้วเจอว่าวันพระไม่ตรงกัน แล้วสงสัยว่าเล่มไหนพิมพ์ผิด —ไม่มีเล่มไหนผิด ทั้งสองเล่มถูกตามระบบของตัวเอง เพราะคณะสงฆ์ไทยสองคณะใช้วิธีคำนวณคนละวิธีมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 4

เรื่องนี้พูดกันกว้าง ๆ อยู่แล้ว แต่ไม่ค่อยมีใครบอกว่า ต่างกันแค่ไหนเราเลยนับจากข้อมูลปฏิทินที่เว็บนี้ใช้อยู่จริง ตั้งแต่ 1 มกราคม 2566 ถึง 31 ธันวาคม 2572 รวม 2557 วัน แล้วได้ตัวเลขออกมาแบบนี้

จำนวนวันพระทั้งปีเท่ากันเป๊ะ (346 วันเท่ากัน) แต่ตกคนละวันประมาณ1 ใน 4 ครั้ง

ทำไมถึงไม่ตรงกัน

มหานิกายใช้ปฏิทินจันทรคติไทยแบบเดิม ซึ่งคำนวณตามคัมภีร์สุริยยาตร์ส่วนธรรมยุติใช้ปักขคณนา ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงคิดขึ้นเพื่อให้วันธรรมสวนะตรงกับการโคจรของดวงจันทร์มากขึ้น

จุดที่ทำให้ผลต่างกันคือวิธีชดเชยเศษ ปฏิทินจันทรคติต้องมีวิธีเก็บเศษ เพราะเดือนจันทรคติไม่ลงตัวกับปีสุริยคติ ปฏิทินแบบเดิมชดเชยสองทาง —อธิกมาส (เพิ่มเดือน) และ อธิกวาร (เพิ่มวัน) แต่ปักขคณนาไม่มีอธิกวาร เพราะนับเป็นปักข์ (ครึ่งเดือน) อยู่แล้ว มีแต่อธิกมาส

เมื่อวิธีเก็บเศษต่างกัน วันพระจึงเลื่อนออกจากกันเป็นระยะ แล้วกลับมาตรงกันเองเมื่อรอบการชดเชยมาบรรจบ

ต่างกันมากที่สุดแค่ไหน

คำตอบสั้นมาก — วันเดียว ทั้ง 88 ครั้งในข้อมูล 8 ปีจันทรคติ ไม่มีครั้งไหนที่ห่างกันเกิน 1 วันเลย

แต่ไม่ได้เอียงไปทางเดียว ซึ่งเป็นเรื่องที่เราไม่คาดไว้ก่อนนับ — ธรรมยุติมาทีหลัง 1 วัน 70 ครั้งแต่มาก่อน 1 วัน 18 ครั้งถ้าใครเคยได้ยินว่า "ธรรมยุติช้ากว่าหนึ่งวันเสมอ" ตัวเลขบอกว่าไม่ใช่

บางปีแทบไม่ต่าง บางปีต่างเกือบทุกเดือน

อันนี้คือส่วนที่ต่างจากภาพจำมากที่สุด ความถี่ไม่คงที่เลย ปีที่ต่างน้อยที่สุดคือ จ.ศ. 1384 ต่างแค่ 2 ครั้งทั้งปี ส่วนปีที่ต่างมากที่สุดคือ จ.ศ. 1386 ต่างถึง 18 ครั้ง

ปีจันทรคติเริ่มที่ขึ้น ๑ ค่ำ เดือน ๕ ซึ่งไม่ตรงกับ 1 มกราคม จึงต้องนับด้วยแกนนี้ ไม่ใช่ปี พ.ศ. ของปฏิทิน

สังเกตว่าชนิดปีอย่างเดียวทำนายไม่ได้ — ปีปกติ 354 วันเหมือนกัน แต่ครั้งหนึ่งต่างแค่ 2 ครั้ง อีกครั้งต่างถึง 18 ครั้ง เพราะสิ่งที่สำคัญคือ สองระบบสะสมเศษมาถึงไหนแล้ว ไม่ใช่ปีนั้นเป็นปีแบบไหน

ช่วงที่ทั้งสองคณะตรงกันติดต่อกันยาวที่สุดในข้อมูลของเรา คือ300 วันรวด — ตั้งแต่ 30 เมษายน 2570 ถึง 23 กุมภาพันธ์ 2571 ระหว่างนั้นไม่มีวันพระคลาดกันเลยสักครั้ง

สิ่งที่เหมือนกันเป๊ะ

แม้วันจะคลาดกัน แต่จังหวะของวันพระเหมือนกันสนิท ระยะห่างระหว่างวันพระติดกันมีได้แค่ 6 · 7 · 8 วัน และทั้งสองคณะได้จำนวนแต่ละแบบเท่ากันทุกตัว

แปลว่าสองระบบนี้ไม่ได้ "คนละปฏิทิน" แบบคนละโลก แต่เป็นปฏิทินจังหวะเดียวกันที่เหลื่อมกันหนึ่งวันเป็นบางช่วง

ครั้งถัดไปที่จะไม่ตรงกัน

แล้วควรถือวันไหน

สิ่งที่เว็บนี้ทำได้คือแสดงทั้งสองอย่างเสมอ พร้อมบอกว่าอันไหนของคณะไหน ไม่เลือกให้แล้วเงียบ ๆ — ดูปฏิทินวันพระหรือกดดูรายวันได้ที่หน้าตรวจวันเดือนปี

ตัวเลขในบทความนี้มาจากไหน

• ตัวเลขทุกตัว นับจากไฟล์ปฏิทินที่เว็บนี้ใช้จริง (2023-01-01 ถึง 2029-12-31) คำนวณด้วยไลบรารี pythaidate ซึ่งทำทั้งสุริยยาตร์และปักขคณนา ตัวเลขคำนวณใหม่ทุกครั้งที่เว็บถูกสร้าง จึงไม่มีทางค้างเป็นค่าเก่า
• ที่มาของปักขคณนา — ว่าเป็นวิธีที่รัชกาลที่ 4 ทรงคิดขึ้นสำหรับคณะธรรมยุติ และไม่มีอธิกวาร มาจากแหล่งอ้างอิงทั่วไปที่เผยแพร่สาธารณะไม่ใช่สิ่งที่เราตรวจสอบจากเอกสารต้นฉบับเอง
• สิ่งที่เรายังไม่ได้ตรวจ — เราไม่ได้เทียบวันพระทุกวันในบทความนี้ กับประกาศของคณะสงฆ์แต่ละคณะโดยตรง ที่เทียบกับแหล่งภายนอกแล้วคือวันสำคัญทางศาสนาของ พ.ศ. 2568 และ 2569 ซึ่งตรงกัน

ถ้าคุณพบวันที่ไม่ตรงกับปฏิทินของวัดที่คุณถือ เราอยากรู้ —บอกเราได้ เราแก้และบอกว่าแก้อะไร