วันพระของสองนิกายไม่ตรงกัน ตกคนละวันประมาณ 1 ใน 5 ครั้ง

ถ้าคุณเคยเปิดปฏิทินสองเล่มแล้วเจอว่าวันพระไม่ตรงกัน แล้วสงสัยว่าเล่มไหนพิมพ์ผิด — เหตุแรกคือคณะสงฆ์ไทยสองคณะใช้วิธีคำนวณคนละวิธีมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 4 และปฏิทินธรรมยุติที่พิมพ์จริงยังลงบางวันต่างจากสูตรของตัวเองด้วย — ข้างล่างแยกให้ดูทั้งสองส่วน

เรื่องนี้พูดกันกว้าง ๆ อยู่แล้ว แต่ไม่ค่อยมีใครบอกว่า ต่างกันแค่ไหนเราเลยนับจากข้อมูลปฏิทินที่เว็บนี้ใช้อยู่จริง ตั้งแต่ 1 มกราคม 2566 ถึง 31 ธันวาคม 2572 รวม 2557 วัน แล้วได้ตัวเลขออกมาแบบนี้

ตลอดช่วงข้อมูลทั้งชุด วันพระของสองคณะตกคนละวันประมาณ 1 ใน 5 ครั้ง

ฝั่งธรรมยุติปี 2568 และ 2569 นับตามปฏิทินปักขคณนาที่มหามกุฏราชวิทยาลัยพิมพ์ (อ่านเมื่อ 16 ต.ค. 2569) ปี 2566 และ 2567 เป็นค่าจากสูตรซึ่งตรงกับปฏิทินฝั่งธรรมยุติที่เราเทียบทุกวัน ปี 2570 · 2571 และ 2572 เป็นค่าจากสูตร เพราะเรายังไม่พบฉบับพิมพ์ (ค้นล่าสุด 16 ต.ค. 2569) ถ้าใช้สูตรล้วนทุกปี สัดส่วนวันที่ไม่ตรงกันจะเป็นประมาณ 1 ใน 4 และได้วันพระคณะละ 346 วันเท่ากัน ที่ธรรมยุติได้ 345 วันเป็นเพราะรอยต่อปลายปี 2569 วันที่สูตรกับฉบับพิมพ์ให้ต่างกันดูได้ที่ ปฏิทินวันพระ 2568 และ ปฏิทินวันพระ 2569

ทำไมวันพระสองนิกายถึงไม่ตรงกัน

มหานิกายใช้ปฏิทินจันทรคติไทยแบบเดิม ซึ่งคำนวณตามคัมภีร์สุริยยาตร์ส่วนธรรมยุติใช้ปักขคณนา ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงคิดขึ้นเพื่อให้วันธรรมสวนะตรงกับการโคจรของดวงจันทร์มากขึ้น

จุดที่ทำให้ผลต่างกันคือวิธีชดเชยเศษ ปฏิทินจันทรคติต้องมีวิธีเก็บเศษ เพราะเดือนจันทรคติไม่ลงตัวกับปีสุริยคติ ปฏิทินแบบเดิมชดเชยสองทาง —อธิกมาส (เพิ่มเดือน) และ อธิกวาร (เพิ่มวัน) แต่ปักขคณนาไม่มีอธิกวาร เพราะนับเป็นปักข์ (ครึ่งเดือน) อยู่แล้ว มีแต่อธิกมาส

เมื่อวิธีเก็บเศษต่างกัน วันพระจึงเลื่อนออกจากกันเป็นระยะ แล้วกลับมาตรงกันเองเมื่อรอบการชดเชยมาบรรจบ

สองนิกายต่างกันมากที่สุดกี่วัน

คำตอบสั้นมาก — วันเดียว ทั้ง 70 ครั้งใน 2557 วันที่เรานับ ไม่มีครั้งไหนที่ห่างกันเกิน 1 วันเลย (มี 1 ครั้งที่จับคู่ไม่ได้ คือวันพระมหานิกาย 1 มกราคม 2570 สูตรให้วันพระธรรมยุติคู่กันไว้ที่ 31 ธันวาคม 2569 แต่ฉบับพิมพ์ปี 2569 ไม่ได้ลงวันนั้น และเรายังไม่พบฉบับปี 2570 เมื่อค้นล่าสุด 16 ต.ค. 2569)

ธรรมยุติมาทีหลัง 1 วัน 66 ครั้ง และมาก่อน 1 วัน 4 ครั้ง ทั้ง 4 ครั้งที่มาก่อนอยู่ในปี 2570 ซึ่งฝั่งธรรมยุติยังเป็นค่าจากสูตร ปีที่เทียบกับปฏิทินฝั่งธรรมยุติแล้ว (2566 · 2567 · 2568 และ 2569) ไม่มีครั้งไหนที่ธรรมยุติมาก่อน ถ้าใครเคยได้ยินว่า "ธรรมยุติช้ากว่าหนึ่งวันเสมอ" ข้อมูลของเรายังยืนยันหรือหักล้างไม่ได้ เพราะครั้งที่ขัดกับคำนี้มีแต่ค่าจากสูตร ซึ่งยังไม่มีฉบับพิมพ์ของปีนั้นมาเทียบ

ที่ยอดรวมบอกไม่ได้คือ ทิศทางไม่ได้สลับไปมาทีละครั้ง มันมาเป็นช่วงยาวตลอดข้อมูลชุดนี้ทิศทางพลิก 2 ครั้ง แบ่งออกเป็น 3 ช่วง ช่วงที่ยาวที่สุดคือ 36 ครั้งติดกันที่ธรรมยุติมาทีหลัง — ตั้งแต่ 24 กุมภาพันธ์ 2571 ถึง 13 พฤศจิกายน 2572

บางปีแทบไม่ต่าง บางปีต่างเกือบทุกเดือน

อันนี้คือส่วนที่ต่างจากภาพจำมากที่สุด ความถี่ไม่คงที่เลย นับจากช่อง "ถ้าใช้สูตรล้วน" เพราะคำถามของหัวข้อนี้คือสองระบบคำนวณต่างกันแค่ไหน เฉพาะ 6 จาก 8 ปีในตารางที่อยู่ครบปีในข้อมูล ปีที่ต่างน้อยที่สุดมีปีเดียว คือ จ.ศ. 1389 ต่างปีละ 4 ครั้ง ส่วนปีที่ต่างมากที่สุดมี 2 ปีเสมอกัน คือ จ.ศ. 1386 กับ จ.ศ. 1390 ต่างปีละ 18 ครั้ง

ปีจันทรคติเริ่มที่ขึ้น ๑ ค่ำ เดือน ๕ ซึ่งไม่ตรงกับ 1 มกราคม จึงต้องนับด้วยแกนนี้ ไม่ใช่ปี พ.ศ. ของปฏิทิน ด้วยเหตุนี้ ปีจันทรคติที่คร่อมขอบของช่วงข้อมูลจึงมีอยู่ไม่ครบปี — จ.ศ. 1384 มีอยู่ 80 จาก 354 วัน และ จ.ศ. 1391 มีอยู่ 292 จาก 384 วัน ตัวเลข "ไม่ตรงกัน" ของปีที่ไม่ครบจึงเอาไปเทียบกับปีอื่นตรง ๆ ไม่ได้ ปีที่สองช่องไม่เท่ากันคือ จ.ศ. 1387 และ จ.ศ. 1388 ซึ่งคาบเกี่ยวกับช่วงที่ฝั่งธรรมยุติใช้ฉบับพิมพ์

สังเกตว่าชนิดปีอย่างเดียวทำนายไม่ได้ — จ.ศ. 1389 กับ จ.ศ. 1386 เป็นปีปกติ 354 วัน เหมือนกันทั้งคู่ แต่ปีแรกต่างแค่ 4 ครั้ง ปีหลังต่างถึง 18 ครั้ง (นับจากช่องสูตรล้วน) สิ่งที่ตัดสินคือสองระบบสะสมเศษมาถึงไหนแล้ว ไม่ใช่ปีนั้นเป็นปีแบบไหน

ช่วงที่ทั้งสองคณะตรงกันติดต่อกันยาวที่สุดในข้อมูลของเรา คือ 605 วันรวด — ตั้งแต่ 6 พฤษภาคม 2568 ถึง 31 ธันวาคม 2569 ระหว่างนั้นไม่มีวันพระคลาดกันเลยสักครั้ง

ช่วงนี้อยู่ในปีที่ฝั่งธรรมยุติใช้ฉบับพิมพ์ทั้งหมด และจบตรงวันสุดท้ายของปี 2569 ซึ่งเป็นปีสุดท้ายที่มีฉบับพิมพ์ ถ้านับจากสูตรล้วน ช่วงที่ตรงกันยาวที่สุดคือ 300 วัน ตั้งแต่ 30 เมษายน 2570 ถึง 23 กุมภาพันธ์ 2571

ระยะห่างระหว่างวันพระติดกันของสองนิกาย

แม้วันจะคลาดกัน แต่จังหวะของวันพระเหมือนกันสนิท ถ้าฝั่งธรรมยุติใช้สูตรปักขคณนาล้วน ระยะห่างระหว่างวันพระติดกันมีอยู่ 3 ค่า คือ 6 · 7 · 8 วัน และทั้งสองคณะได้จำนวนแต่ละแบบเท่ากันทุกตัว

ถ้านับตามที่เว็บแสดง จะมีระยะ 14 วันโผล่มา 1 ครั้ง คือ 24 ธันวาคม 2569 ถึง 7 มกราคม 2570 คร่อมรอยต่อระหว่างฉบับพิมพ์ปี 2569 กับค่าสูตรปี 2570 สูตรให้ 31 ธันวาคม 2569 อยู่ระหว่างนั้น แต่ฉบับพิมพ์ไม่ได้ลงวันนั้น

แปลว่าสองระบบนี้ไม่ได้ "คนละปฏิทิน" แบบคนละโลก แต่เป็นปฏิทินจังหวะเดียวกันที่เหลื่อมกันหนึ่งวันเป็นบางช่วง

วันพระครั้งถัดไปที่สองนิกายจะไม่ตรงกัน

ตารางนี้คร่อมจุดที่ทิศทางพลิกพอดี — 4 คู่แรกธรรมยุติมาก่อนมหานิกายหนึ่งวัน แล้ว 4 คู่ที่เหลือพลิกเป็นมาทีหลัง

ทั้ง 8 คู่ในตารางนี้อยู่ในปี 2570 และ 2571 ซึ่งเรายังไม่พบฉบับพิมพ์ (ค้นล่าสุด 16 ต.ค. 2569) วันฝั่งธรรมยุติจึงเป็นค่าจากสูตร ปีที่มีฉบับพิมพ์ (2568 และ 2569 อ่านเมื่อ 16 ต.ค. 2569) ฉบับพิมพ์ลงคนละวันกับสูตร 17 ครั้ง ห่าง 1 วันทุกครั้ง ถ้ามีฉบับพิมพ์ของปีเหล่านั้น วันฝั่งธรรมยุติในตารางนี้อาจต่างจากฉบับพิมพ์ 1 วัน

แล้วควรถือวันพระของนิกายไหน

สิ่งที่เว็บนี้ทำได้คือแสดงทั้งสองอย่างเสมอ พร้อมบอกว่าอันไหนของคณะไหน ไม่เลือกให้แล้วเงียบ ๆ — ดูปฏิทินวันพระหรือกดดูรายวันได้ที่หน้าตรวจวันเดือนปี

ตัวเลขในบทความนี้มาจากไหน

• ตัวเลขทุกตัว นับจากไฟล์ปฏิทินที่เว็บนี้ใช้จริง (2023-01-01 ถึง 2029-12-31) วันพระมหานิกายและค่าสูตรปักขคณนาคำนวณด้วยไลบรารี pythaidate วันพระธรรมยุติปี 2568 และ 2569 มาจากฉบับพิมพ์ในข้อ "ตรวจเองแล้ว" ของหัวข้อนี้ ตัวเลขคำนวณใหม่ทุกครั้งที่เว็บถูกสร้าง จึงไม่มีทางค้างเป็นค่าเก่า
• ที่มาของปักขคณนา — ว่าเป็นวิธีที่รัชกาลที่ 4 ทรงคิดขึ้นสำหรับคณะธรรมยุติ และไม่มีอธิกวาร มาจากแหล่งอ้างอิงทั่วไปที่เผยแพร่สาธารณะไม่ใช่สิ่งที่เราตรวจสอบจากเอกสารต้นฉบับเอง
• ตรวจเองแล้ว — ปฏิทินปักขคณนา พุทธศักราช ๒๕๖๘ ของมหามกุฏราชวิทยาลัย (สำเนาหน้าเว็บบน Wayback ที่เก็บ 14 พ.ค. 2569) และ ปฏิทินปักขคณนา พุทธศักราช ๒๕๖๙ ของมหามกุฏราชวิทยาลัย (สำเนาหน้าเว็บบน Wayback ที่เก็บ 16 พ.ค. 2569) อ่านวันพระทุกวันของปีเมื่อ 16 ต.ค. 2569 จากรูปที่วัดมัชฌันติการาม (ธ.) โพสต์ซ้ำ แล้วเทียบกับปฏิทินอุโบสถของ Metta Forest Monastery (วัดธรรมยุติในสหรัฐฯ) ตรงกันทุกวันทั้งสองปี ส่วนปี 2566 และ 2567 ค่าจากสูตรตรงกับปฏิทินฝั่งธรรมยุติที่เราเทียบ (อ่านเมื่อ 16 ต.ค. 2569) — ปี 2566 ปฏิทิน Uposatha 2023 ของ Metta 49 วัน ปี 2567 ปฏิทิน Uposatha 2024 ของ Metta 50 วัน
• ข้อจำกัดที่ต้องบอก — ผู้พิมพ์ที่เราเทียบของปี 2568 และ 2569 มี 3 ราย คือมหามกุฏราชวิทยาลัย วัดป่าดอยแสงธรรมญาณสัมปันโน และ Metta Forest Monastery แต่วัดป่าดอยแสงธรรมเขียนไว้เองว่าคัดลอกจากต้นฉบับปฏิทินปักขคณนาของมหามกุฏราชวิทยาลัย และ Metta ตรงกับฉบับนั้นทุกวัน ผู้คำนวณจึงน่าจะมีรายเดียว ไม่ใช่ 3 แหล่งที่แยกกันคำนวณ ฉบับของมหามกุฏราชวิทยาลัยเราอ่านจากรูปด้วยตาแล้วเทียบเลขวันในสัปดาห์ซ้ำ ไม่ได้อ่านจากข้อความ
• สิ่งที่เรายังไม่ได้ตรวจ — วันพระธรรมยุติปี 2570 · 2571 และ 2572 เป็นค่าจากสูตร เพราะเรายังไม่พบฉบับพิมพ์ของปีเหล่านั้น (ค้นล่าสุด 16 ต.ค. 2569) เราไม่ได้เทียบวันพระทุกวันในบทความนี้ กับประกาศของคณะสงฆ์แต่ละคณะโดยตรง ปฏิทินฝั่งธรรมยุติในข้อ "ตรวจเองแล้ว" เป็นปฏิทินที่ผู้จัดทำเผยแพร่เอง ไม่ใช่ประกาศของคณะสงฆ์ ที่เทียบกับแหล่งภายนอกแล้วคือวันสำคัญทางศาสนาของ พ.ศ. 2568 และ 2569 ซึ่งตรงกัน

ถ้าคุณพบวันที่ไม่ตรงกับปฏิทินของวัดที่คุณถือ เราอยากรู้ —บอกเราได้ เราแก้และบอกว่าแก้อะไร